जेरीमा मिसाइने रङ स्वास्थ्यका लागि कति खतरनाक ?

काठमाडौं- नेपाली मिठाइको दुनियाँमा जेरी एक लोकप्रिय परिकार हो। यसको गुलियो स्वाद, कुरकुरो बनावट र आकर्षक रातो रंगले धेरैलाई लोभ्याउने गर्छ। तर, पछिल्ला केही वर्षयता बजारमा पाइने जेरीको रंगप्रति स्वास्थ्य विज्ञ र उपभोक्ता दुवै चिन्तित छन्। किनभने अधिकांश व्यवसायीहरुले जेरी बनाउँदा कृत्रिम रंगको अत्यधिक प्रयोग गर्ने गरेको पाइन्छ, जुन मानव स्वास्थ्यका लागि घातक हुनसक्छ।

जेरीमा रंग किन हालिन्छ ?
जेरी परिकारको विशेषता नै यसको आकर्षक रातो र सुन्तलामैलो रंग हो। पारम्परिक तरिकाले बनाइने जेरीमा प्रायः केसर, चुकन्दर वा प्राकृतिक रङ प्रयोग गरिन्थ्यो। तर अहिले, उत्पादन लागत घटाउन र सजिलो बनाउनका लागि धेरै मिठाई व्यवसायीहरूले बजारमा सजिलै उपलब्ध हुने सस्तो, रासायनिक (कृत्रिम) खाद्य रंगको प्रयोग गर्ने गरेका छन्। यी रसायनहरूले छोटो समयमा जेरीलाई आकर्षक देखाउने गर्छन् जसले उपभोक्ताको ध्यान सजिलै तान्छ।

प्रयोग गरिने रंग के-के हुन् ?
नेपालमा प्रयोग हुने अधिकांश कृत्रिम खाद्य रंगहरू भारत वा चीनबाट आयात गरिन्छन्। यी रंगहरूमध्ये केही अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड अनुसार खाद्य प्रयोजनका लागि स्वीकृत छन्, तर धेरैजसो बजारमा खुलेआम बिक्री भइरहेका रंगहरू सस्तो र औद्योगिक प्रयोजनका लागि बनाइएका हुन्छन्।

विशेषगरी जेरीमा “Rhodamine B”, “Metanil Yellow”, “Sunset Yellow”, “Allura Red” जस्ता रसायनिक रंगहरू मिसाउने गरेको पाइन्छ। यस्ता रंगहरू धेरै जसो औद्योगिक वस्तुहरू रंगाउन प्रयोग गरिन्छन् र खाद्य प्रयोजनका लागि प्रतिबन्धित छन्।

स्वास्थ्यमा पार्ने असर
स्वास्थ्य विज्ञहरू भन्छन्– यी कृत्रिम रंगहरू शरीरभित्र पसेपछि बिस्तारै विषाक्त असर गर्न थाल्छन्। अल्पकालीन रूपमा पेट दुखाइ, एलर्जी, बान्ता, डायरिया जस्ता लक्षण देखिए पनि दीर्घकालीन रूपमा यस्ता रंगहरूले निम्न असर पार्न सक्छन्:
क्यान्सरको खतरा – Rhodamine B र Metanil Yellow जस्ता रंगहरू विभिन्न अध्ययनहरूमा क्यान्सरजन्य (Carcinogenic) प्रमाणित भइसकेका छन्।
मिर्गौला र कलेजोमा असर – यस्ता रंगहरू शरीरबाट सहजै ननिस्किने हुँदा मिर्गौला र कलेजोमा बोझ पार्न सक्छ।
बालबालिकामा हाइपरएक्टिभिटी – केही रंगहरूले बालबालिकामा मानसिक अशान्ति, ध्यान नजाने, चिडचिडापन आदि समस्या निम्त्याउन सक्छ।
एलर्जी र छालामा समस्या – छालामा रातोपन, चिलाउने, सुन्निने जस्ता एलर्जिक प्रतिक्रिया देखिन सक्छ।

नियमनको अवस्था कमजोर
नेपालमा खाद्य रंग प्रयोगमा नियमन गर्ने निकाय खाद्य प्रविधि तथा गुण नियन्त्रण विभाग हो। तर बजारमा नियमित अनुगमन नहुनु, जनशक्तिको अभाव, र कानूनी कारबाही प्रक्रिया कमजोर हुनुका कारण अवैध रंग प्रयोग गर्ने व्यवसायीहरू सजिलै उम्किरहेका छन्।

२०८० सालमा विभागले काठमाडौँका केही मिठाइ पसलमा अनुगमन गर्दा जेरीमा औद्योगिक रंग भेटिएको रिपोर्ट सार्वजनिक गरेको थियो। तर, कारबाही भने जनस्तरमै न्यून रह्यो।

जनचेतना अभाव
धेरै उपभोक्ताहरूलाई अझै पनि रंग प्रयोगको खतराबारे थाहा छैन। धेरैले त रंगीचंगी मिठाइ देख्दा स्वादिलो होला भनेर किन्ने गर्छन्। उपभोक्ताहरू स्वयं सचेत नभएसम्म यस्ता हानिकारक पदार्थहरूको प्रयोगमा कमी आउने सम्भावना कम देखिन्छ।

के गर्न सकिन्छ ?
प्राकृतिक रंगको प्रयोग प्रवर्द्धन – व्यवसायीहरूले चुकन्दर, केसर, बेसार आदि प्राकृतिक स्रोतहरूबाट निकालिएका रंग प्रयोग गर्नुपर्छ।
अनुगमन कडा पार्नु आवश्यक – खाद्य प्रविधि तथा गुण नियन्त्रण विभाग तथा स्थानीय तहले मिठाइ पसलहरूमा नियमित निरीक्षण गर्नुपर्छ।
उपभोक्ता सचेतना अभियान – विद्यालय, सामाजिक संस्थाहरू, मिडिया आदिबाट उपभोक्तालाई रंगको असरबारे जानकारी दिनुपर्छ।
लेबलिङ अनिवार्य गर्नु – प्रयोग गरिएको रंगको नाम र प्रकार लेबलमा खुलाउनुपर्ने व्यवस्था गर्नु जरुरी छ।